4 Buzağı Rehberi · İlk haftalar
Buzağı ishali: etkenini tanı, sistemi düzelt.
İshali çözen tek tek tedavi değil, doğru kurulmuş sistemdir.
İshal tek bir hastalık değil, farklı etkenlerin yol açabildiği bir belirtidir. Asıl tehlike su kaybı, asidoz ve elektrolit kaybıdır. Erken fark etmek, buzağıyı ayırmak ve veteriner hekimle birlikte hareket etmek hayat kurtarır.
Kısaca · bu bölümden aklınızda kalsın
- 1İshalli buzağıyı mikroptan çok kaybettiği su yorar: susuzluğu deri kıvrımı ve göz çökmesiyle değerlendirin.
- 2Sütü kesmeyin. Elektroliti süte karıştırmayın; sütten en az 2 saat sonra verin.
- 3Her öğünde süt bırakan buzağıyı not edin: ishal çoğu zaman sütü bırakmakla başlar.
İshal, buzağı yetiştiriciliğinde en fazla ekonomik kayba yol açan sağlık sorunudur. Tek bir hastalık değil, farklı etkenlerin yol açabildiği bir belirtidir.
Bulaşıcı etkenler önce bağırsağa zarar verir; ancak ishalli buzağıyı asıl tehlikeye sokan su kaybı, asidoz ve elektrolit kaybıdır. Dışkıyla günde ortalama 2 litre, ağır vakalarda 6 litreye kadar sıvı kaybedilebilir; bu yüzden ihtiyaç çoğu zaman olduğundan az tahmin edilir.
İshal tek başına kalmaz: 2025'te yayımlanan bir çalışmada sütten kesim öncesi ishal geçiren buzağılarda solunum hastalığı riski 2,78 kat, ölüm riski 10 kat yüksek bulundu (Moreira ve ark., 2025). İshali çözen şey tek tek buzağıları tedavi etmek değil, bütün sistemi düzeltmektir.
İshalli buzağıyı mikrop değil, kaybettiği su yorar.
Su kaybı
Buzağı kısa sürede ağırlaşabilir. Çökük göz, yavaş düzelen deri kıvrımı ve halsizlik ilk işaretlerdir.
Asidoz
Kanın asit-baz dengesi bozulur; buzağı emmeyi bırakır, ayağa kalkmakta zorlanır. Fazla susuz görünmeyen ama uyuşuk buzağı da veteriner hekim vakasıdır.
Elektrolit kaybı
Dışkıyla tuzlar da kaybedilir. Sıvı desteği bu kaybı da karşılamalıdır.
Deri kıvrımı ve göz: iki saniyelik muayene.
Boyun ya da üst göz kapağı derisini çimdikleyip bırakın ve kıvrımın kaç saniyede düzeldiğini sayın. Gözün göz çukuruna ne kadar çöktüğüne bakın. Belirtiler bir aralık verir; kesin değerlendirmeyi veteriner hekim yapar.
| Su kaybı | Buzağının durumu | Deri kıvrımı | Göz çökmesi |
|---|---|---|---|
| < %5 | Belirti yok | Hemen düzelir | Yok |
| %6–8 | Hafif durgun, gözler hafif çökük, ağız kuru, hâlâ emiyor | 2–4 sn | 2–4 mm |
| %8–10 | Durgun, yatıyor, ağız yapışkan, emmesi zayıf | 4–8 sn | 4–6 mm |
| %10–12 | Kalkamıyor, bacaklar soğuk, emmiyor | 8 sn üzeri / kıvrım kalıyor | 6–8 mm |
| > %12 | Yatık, şok belirtileri | Kıvrım kalıyor | 8–12 mm |
Kaynak: Smith 2005'ten uyarlayan Sedky ve ark., 2025. Kaynaklar arasında saniyeler küçük farklılık gösterir.
Dışkı skoru: 0'dan 3'e.
0
Normal
Şekilli, kıvamlı.
1
Yumuşak
Macun kıvamında, akmaz.
2
Akışkan
Akar ama altlığın üzerinde kalır.
3
Sulu
Kolayca akar, altlığa sızar.
2 ve 3 puan, ayrıca kan ya da mukus görülmesi anormaldir.
Hangi yaşta, hangi etken?
Sahada ishali ilk fark ettiren şey dışkının görünümüdür. Aşağıdaki fotoğraflar, etkeni belirlenmiş vakalardan örneklerdir ve buzağının yaşına göre sıralanmıştır. Yaş aralıkları yaklaşıktır ve birbirine geçer.
Dışkının görünümü tanı koydurmaz. Aynı görünüm farklı etkenlerle de görülebilir; birden fazla etken birlikte bulunabilir. Kesin tanıyı veteriner hekim dışkı örneğiyle koyar. Kanlı dışkı gördüğünüzde vakit kaybetmeden veteriner hekiminizi arayın.
Fotoğrafları göster 8 fotoğraf · dışkı ve kan görüntüleri içerir +
Örnek vaka
E. coli
İlk hafta, çoğu ilk 4 gün
Sarı-hardal renginde, yarı akışkan, yayılan dışkı.
Örnek vaka
Rotavirüs
Yaklaşık 5–12 gün
Parlak sarı, bol, lapa kıvamında; yer yer yeşilimsi.
Örnek vaka
Koronavirüs
Çoğu 3 haftadan küçük, en sık 7–10 gün
Koyu, parlak, yer yer kan karışık.
Örnek vaka
Cryptosporidium
Yaklaşık 1–4 hafta
Su gibi akışkan, kabarcıklı, açık kahverengi.
Örnek vaka
Salmonella
Yaklaşık 2–6 hafta; solunum belirtisi de verebilir
Sarı-kahverengi zemin üzerinde kan ve pıhtılar.
Örnek vaka
Clostridium perfringens
Ani başlangıç
Soluk, mukuslu, ince kan çizgili.
Örnek vaka
Koksidiyoz
Genellikle 3 haftalıktan sonra, birkaç aya kadar
Koyu, sulu dışkıda taze kan ve pıhtılar.
Örnek vaka
Beslenme kaynaklı
Her yaşta
Sindirilmemiş süt görünümünde beyaz, macun kıvamında.
Yaş aralıkları: Sedky ve ark., 2025 ve saha kaynakları.
Bazı ishaller kovada başlar.
Sindirilmemiş sütün bağırsaktan geçmesiyle oluşan beyaz ishal genellikle kolay toparlanır. Ama önlemesi daha kolaydır: üç kural yeter. Mama hazırlamak için: mama karıştırma hesaplayıcısı.
Aynı saat
Buzağıları her gün aynı saatlerde besleyin; düzensiz besleme stres yaratır.
38–40 °C
Süt, buzağının vücut sıcaklığına yakın verilmelidir.
Tartarak hazırla
Suyu ve süt tozunu tartarak ölçün, iyice karıştırın. Fazla koyu karışım vücuttaki suyu bağırsağa çeker ve ishale yol açar.
İshalli buzağı: ilk saatlerde ne yapılır?
- 1
Her gün dışkıya bakın
İlk 3 hafta her gün21 günlükten küçük her buzağının dışkısını her gün 0–3 ölçeğiyle puanlayın. 2 ve 3 puan, ayrıca kan ya da mukus görülmesi anormaldir.
Kaynak: Wisconsin Üniversitesi buzağı sağlık skoru
- 2
Süt bırakanı not edin
Her öğünHer öğünde sütünü bitirmeyen buzağıyı kaydedin. İshale giden buzağılarda süt tüketimi ishalin ilk gününden itibaren düşer; kan değerleri belirtilerden 3 gün önce değişmeye başlar.
Kaynak: Bierlein ve Gross, 2025
- 3
Susuzluğu değerlendirin
Deri kıvrımı 2 sn üzeri = susuzBoyun ya da üst göz kapağı derisini çimdikleyip bırakın ve düzelme süresini sayın; gözün göz çukuruna ne kadar çöktüğüne bakın. Yukarıdaki tablo kaybın büyüklüğünü verir.
- 4
Kaybı hesaplayın
Açık = ağırlık × kayıp %Sıvı açığı yaklaşık olarak canlı ağırlık × kayıp oranıdır: 40 kg × %8 = 3,2 L. Bu miktar, buzağının normal sütüne ek olarak gerekir. Sıvı programını veteriner hekiminizle belirleyin.
- 5
Sütü kesmeyin
Normal süt programı sürerİshalli buzağı sütünü almaya devam etmelidir. Süt ve elektrolit birlikte verilen buzağılar ağırlık kaybetmezken, yalnızca elektrolit verilenler kilo kaybetti.
Kaynak: Garthwaite ve ark., 1994
- 6
Elektroliti ayrı verin
Sütten ≥ 2 saat sonraVeteriner hekiminizin önerdiği elektroliti süte karıştırmayın; bazı bileşenler sütün şirdende pıhtılaşmasını bozar. Sütten en az 2 saat sonra, ayrı bir öğün olarak verin. Temiz su her zaman önünde olsun.
- 7
Ne zaman veteriner hekim?
Buzağı %8'den fazla susuzsa, ayağa kalkamıyorsa, emmiyorsa, uyuşuksa ya da dışkıda kan varsa beklemeyin. Her ishalde antibiyotik gerekmez; kararı veteriner hekim verir.
Sahada en çok burada kaybediliyor.
✕İshalli buzağının sütünü kesmek.
✓Sütü sürdürün; elektroliti ayrı öğün olarak ekleyin. Süt ishali uzatmaz, buzağıyı ayakta tutar.
✕Elektroliti süte karıştırmak.
✓Ayrı verin, sütten en az 2 saat sonra.
✕Sıvıya geç başlamak.
✓Dışkı altlığın üzerinde akmaya başladığında harekete geçin; buzağının emmeyi bırakmasını beklemeyin.
✕Kaybı küçümsemek.
✓İshalli buzağı günde 2–6 L sıvı kaybedebilir. Ağırlık × kayıp oranıyla hesaplayın.
✕Her ishale aynı ilacı vermek.
✓Etken ve tedavi veteriner hekimin kararıdır; tekrarlayan ishalde dışkı örneğiyle etken belirlenir.
✕İshali geçen buzağıyı unutmak.
✓İshal sonrası solunum hastalığı riski artar; bu buzağıları sonraki haftalarda solunum açısından da izleyin (Rehber · 5).
İşletmenizde bunlar yapılıyor mu?
Yapılanlara dokunarak işaretleyin. İşaretler yalnızca bu cihazda saklanır.
0 / 10 tamam
Kaynaklar
- 1.Sedky, D., Ghazy, A.A., Abou-Zeina, H.A.A. (2025). Advances in diagnosis of diseases causing diarrhea in newborn calves. Veterinary Research Communications 49:293.
- 2.Moreira ve ark. (2025). Associations of diarrhea and bovine respiratory disease with growth, feed intake, and mortality during the preweaning period of Holsteins and beef-on-dairy calves. Journal of Dairy Science (2025), doi:10.3168/jds.2025-27339.
- 3.Bierlein, G.F., Gross, J.J. (2025). Physiological changes during the evolution of diarrhea in preweaning calves prior to the onset of clinical signs. Journal of Dairy Science (2025), doi:10.3168/jds.2025-26785.
- 4.Garthwaite, B.D., Drackley, J.K., McCoy, G.C., Jaster, E.H. (1994). Whole milk and oral rehydration solution for calves with diarrhea of spontaneous origin. Journal of Dairy Science 77:835–843.
Buzağı programınızı birlikte kuralım.
Doğumhaneden sütten kesime kadar işletmenize özel bir buzağı protokolü hazırlayalım.
İletişime Geçin