7Ayak Sağlığı Rehberi · Bölüm 7

Ayak banyosu:
doğru kurulursa işe yarar.

Ayak banyosu, bulaşıcı tırnak hastalıklarını sürü düzeyinde kontrol etmenin aracıdır; topal bir ineğin tedavisi değildir. Etkisi; banyonun ölçülerine, çözeltinin ne kadar sık yenilendiğine ve programın düzenine bağlıdır.

Tek bakışta Banyo ölçüleri
▶ 80 saniyede doğru ayak banyosu
Ne İşe Yarar

Deri hastalığına karşı, sürünün tamamı için.

Ayak banyosu derinin bulaşıcı hastalıkları içindir

Kaynaklara göre ayak banyosunun asıl kullanım alanı, ayak derisini tutan bulaşıcı hastalıklardır: dijital dermatit (tırnak siğili, çilek hastalığı), interdijital dermatit ve interdijital nekrobasillozis (ayak çürüğü). kapalı (konfinman) işletmelerde çok yaygın olan ökçe erozyonunun kontrolünde de en pratik yöntem olarak gösterilir. (van Amstel & Shearer 2006; AHDB)

Sürü düzeyinde kontrol aracıdır, topal ineğin tedavisi değildir

Ayak banyosu tüm sürünün ayaklarındaki bakteri yükünü düşürerek yeni olguların sıklığını azaltmaya yardımcı olur. Dijital dermatitte ilk basamak tek tek ineklerin bireysel tedavisidir; banyo bunu destekleyen bir uygulama olarak önerilir. Sürüde yaygınlık yüksekse, kaynaklar yalnız banyoya güvenmek yerine yoğun bir bireysel tedavi döneminin daha iyi sonuç verdiğini bildirir. (Greenough 2007; Weaver ve ark. 2018)

Boynuz kaynaklı tırnak lezyonlarında işe yaramaz

Taban ülseri ve beyaz çizgi hastalığı gibi boynuz (tırnak kapsülü) lezyonları bulaşıcı deri hastalığı değildir; ayak banyosu bunların kontrol aracı olarak geçmez. Hatta açık yarası olan, düzeltici kesimle iç dokusu açılmış inekler, iyileşme yeterince ilerleyene kadar banyonun dışından geçirilmelidir; çözeltiyle sürekli temas iyileşmeyi zorlaştırabilir. (van Amstel & Shearer 2006; Greenough 2007)

Kötü yönetilen banyo zarar verebilir

Hijyeni zayıf, çözeltisi seyrek değiştirilen bir ayak banyosu dijital dermatit ve ayak çürüğü salgınlarını artırabilir. Aşırı kirlenmiş bir banyoda etken madde etkisizleşir ve banyo yarardan çok zarar getirebilir. (Huxley ve ark. 2012; Weaver ve ark. 2018)

Kanıt düzeyi sınırlıdır

Bu kadar yaygın bir uygulama için kontrollü araştırma azdır; uygulamaya dair bilgilerin önemli kısmı saha deneyimine dayanır. 2019 tarihli sistematik derleme ve ağ meta-analizi, dijital dermatit tedavisinde yalnızca haftada en az 4 kez kullanılan %5 bakır sülfatın banyosuz ve sulu banyo gruplarından üstün çıktığını, diğer protokollerde fark gösterilemediğini; çalışmaların küçük olması nedeniyle kanıtın zayıf kaldığını bildirmiştir. (van Amstel & Shearer 2006; Jacobs ve ark. 2019)

Tek başına yetmez: zemin hijyeni ve kesimle birlikte

Dijital dermatitin kontrolünde en önemli etken iyi hijyendir: gübrenin sık uzaklaştırılması, yolların iyi drene edilmesi ve ayakların olabildiğince kuru tutulması. Ayak banyosu, düzenli fonksiyonel tırnak kesimiyle birlikte kullanıldığında en etkili sonucu verir. (Greenough 2007; Weaver ve ark. 2018)

Tasarım

Her ayak, en az iki kez batmalı.

Kaynaklarda önerilen ölçüler
Uzunluk3,0–3,7 mHer arka ayak en az 2 kez batmalı. Eski bir kaynak 2,7–4,6 m verir. (Dairyland Initiative; Greenough 2007; Huxley ve ark. 2012; AHDB)
Genişlik (dar, tek inek)50–61 cm (tabanda)Kaynaklar farklı: Huxley ve ark. tek inek için ~1,1 m, Greenough en az 1,0 m verir. (Dairyland Initiative; AHDB)
Genişlik (geniş, iki inek)150–250 cmHuxley ve ark. çift inek için ~1,8 m bildirir. (AHDB; Huxley ve ark. 2012)
Çözelti derinliği9–12 cmTaç bandını örtmeli. Ayağın ön yüzündeki sorunlarda >12 cm önerilmiş. (Dairyland Initiative; Huxley ve ark. 2012; Greenough 2007; AHDB; Weaver ve ark. 2018)
Giriş/çıkış basamağı, kenar yüksekliği20–28 cmWisconsin: 25 cm (10 inç). Sıçramayı azaltır. (Dairyland Initiative; Dickrell 2020; AHDB)
Eğimli yan duvar yüksekliği0,9–1 mTünel etkisi; inek kenara basamaz. (Dairyland Initiative; AHDB)
Ön banyo ile ilaçlı banyo arası3–10 mÖn banyo kullanılacaksa. Wisconsin ön banyo önermez. (Greenough 2007; AHDB; Dairyland Initiative)
Tahliye deliği~10 cm – 30 cmEn alçak köşede. (Huxley ve ark. 2012; AHDB)
Banyo hacmi≈200–250 L ve üzeriGreenough: en az 250 L; Wisconsin örnek tasarımı ~200 L. (Greenough 2007; Dairyland Initiative)
Çözeltinin değiştirilmesiHer ~150–350 inek geçişindePratik kural: litre başına en fazla 1 inek geçişi. (Huxley ve ark. 2012; AHDB; Bjurstrom 2023; Dairyland Initiative)

Uzunluk: her arka ayak en az iki kez batmalı

Kısa banyolarda inek tek adımla geçer. Wisconsin Üniversitesi gözlemlerine göre 1,8 m (6 ft) uzunluktaki bir banyoda arka ayakların yaklaşık yarısı yalnızca bir kez batıyor; 3 m (10 ft) uzunluk her arka ayağın en az iki kez batmasını sağlıyor; 3,7 m (12 ft) banyoda arka ayaklar zamanın yaklaşık %40'ında üç kez batıyor. Kaynaklarda önerilen uzunluk 3–3,7 m arasındadır; daha eski bir kaynak 9–15 ft (yaklaşık 2,7–4,6 m) aralığını verir. (Dickrell 2020; Dairyland Initiative; Greenough 2007; Huxley ve ark. 2012; van Amstel & Shearer 2006)

Genişlik: dar banyo daha az çözelti ister

Kaynaklar burada farklıdır. Wisconsin tasarımı tabanda 51–61 cm genişlik ve yukarı doğru açılan yan duvarlar önerir. İngiltere (AHDB) dar banyo örneğinde 50 cm, geniş (iki ineğin yan yana geçtiği) banyoda 150–250 cm verir. Huxley ve ark. tek inek için yaklaşık 1,1 m, çift inek için yaklaşık 1,8 m genişlik bildirir; Greenough en az 1,0 m der. Dar banyo çözelti hacmini ve maliyeti düşürür; geniş banyo inek akışını hızlandırır. (Dairyland Initiative; AHDB; Huxley ve ark. 2012; Greenough 2007)

Derinlik: çözelti taç bandını örtmeli

Çözelti, ayağı taç bandının (kılla tırnağın birleştiği çizgi) üzerine kadar örtecek derinlikte olmalıdır. Kaynaklarda bildirilen çözelti derinliği yaklaşık 9–12 cm arasındadır (Wisconsin: en fazla 10 cm, örnek tasarımda 9 cm; UW Extension ve Penn State: en az 10 cm; Huxley ve ark.: 10 cm; Greenough: 10–12 cm; AHDB: 12 cm). Daha eski kaynaklar 15–20 cm daldırmadan söz eder. Ayağın ön yüzündeki dijital dermatit sorunlarında 12 cm'den derin banyolar önerilmiştir. (Dairyland Initiative; Bjurstrom 2023; Ishler ve ark. 2011; Huxley ve ark. 2012; Greenough 2007; AHDB; van Amstel & Shearer 2006; Weaver ve ark. 2018)

Giriş–çıkış basamağı ve kenar yüksekliği: sıçramayı azaltır

Wisconsin tasarımında banyoya giriş ve çıkış basamağı (bordür) 25 cm (10 inç); bir başka Wisconsin kaynağında 10–11 inç (yaklaşık 25–28 cm). AHDB, kenar yüksekliğini sıçramayı azaltmak için 20–28 cm verir; kenarın üstü düz, keskin köşeleri pahlı olmalı ki mahmuz tırnaklar zarar görmesin. Yüksek bordür, çözeltinin memeye ve meme başlarına sıçramasını azaltır. (Dairyland Initiative; Dickrell 2020; AHDB)

Yan duvarlar: tünel etkisi

İneklerin banyonun kenarına basarak ya da kenar boyunca yürüyerek banyodan kaçmaması için yan duvarlar kapalı olmalı ve yaklaşık 0,9–1 m yükseklikten banyo kenarına doğru eğimli yapılarak tünel etkisi oluşturulmalıdır. Wisconsin tasarımı, düşen bir ineği kurtarmak için bir yanda menteşeli açılır bir panel önerir. (Dairyland Initiative; AHDB; Huxley ve ark. 2012)

Yer: sağımdan çıkış, sürekli hareket edilen bir nokta

Tüm sağmal inekler sağımhaneden geçtiği için banyonun en yaygın yeri sağımhane çıkış koridorudur. Greenough banyonun sağıma giden yol üzerine konmamasını, ineklerin banyodan sağımdan sonra geçmesini söyler; amaç kimyasalın süte bulaşma riskini azaltmaktır. En iyi yer ineklerin durmadan yürüdüğü yerdir; ineklerin oyalandığı çıkışlarda banyo çabuk kirlenir. AHDB banyo girişini sağımhane çıkışından yaklaşık 10 m uzağa, en az yarım sıra ineğin bekleyebileceği bir alana koymayı önerir. Banyo kullanılmadığı günlerde ineklerin yanından geçebileceği bir by-pass (geçit) olmalıdır. (van Amstel & Shearer 2006; Greenough 2007; AHDB; Dairyland Initiative)

Kuru inekler ve düveler için de erişim

Sağımhane çıkışı kuru inekler ve genç hayvanlar için uygun değildir; oysa bu gruplar dijital dermatit gibi hastalıkların sık kaynağıdır. Bu gruplar için ahırlar arası transfer koridoru gibi ayrı bir yer ya da ayrı bir banyo gerekebilir. (van Amstel & Shearer 2006; Dairyland Initiative)

Ön yıkama banyosu: kaynaklar ayrışıyor

Bazı kaynaklar ilaçlı banyonun önüne sade su (ya da hafif deterjanlı su) içeren bir ön yıkama banyosu konmasını; bunun ilaçlı banyonun kirlenmesini azalttığını ve çözeltinin ömrünü uzattığını bildirir. Ön banyo ile ilaçlı banyo arasında, suyun ayaktan süzülmesi ve ineğin dışkılayabilmesi için Greenough 3–10 m, AHDB en az 3–5 m mesafe verir. Buna karşılık Wisconsin Üniversitesi ön yıkama banyosunun ineklerin suya dışkılaması nedeniyle iki banyoyu da kirlettiğini, sınırlı yararına karşın gübre çukuruna ek hacim kattığını belirterek ön banyo yerine ilaçlı banyonun uzatılmasını önerir. Formalinli banyo kullanılıyorsa ön banyoda hipoklorit kullanılmamalıdır (kimyasal etkileşim). (van Amstel & Shearer 2006; Greenough 2007; AHDB; Huxley ve ark. 2012; Dickrell 2020; Dairyland Initiative)

Banyodan sonra temiz ve kuru zemin

Yürüyerek geçilen bir banyoda ayak çözeltiye yaklaşık 30 saniye maruz kalır. İdeal koşulda inekler banyodan sonra yaklaşık 15–30 dakika temiz ve kuru bir alanda kalmalıdır; böylece çözelti ayakta daha uzun süre etkili kalır. Banyonun hemen ardından, fazla çözeltinin altlığa değil zemine süzülmesini sağlayan bir toplanma alanı yararlıdır. (Greenough 2007; van Amstel & Shearer 2006)

Zemin düz, banyo dolup boşalması kolay

Banyo düz (terazili) bir zemine kurulmalıdır. Kolay doldurma için yakında bir su kaynağı ya da geniş çıkışlı (yaklaşık 10 cm) yükseltilmiş bir depo; kolay boşaltma için banyonun en alçak köşesinde tahliye deliği gerekir. Kaynaklarda tahliye çapı yaklaşık 10 cm ile 20–30 cm arasında verilmiştir. Çözeltiler Wisconsin tasarımında banyonun yanındaki bir hazırlık alanında karıştırılır. (Dairyland Initiative; Huxley ve ark. 2012; AHDB; Greenough 2007)

Yağmur ve soğuk

İlaçlı banyo yağmurdan korunmalıdır; yağmur suyu çözeltiyi seyreltir. Soğuk iklimlerde banyonun donmaması için zemine ısıtma boruları önerilir; Greenough kışın ılık su kullanılmasını ve banyonun ısıtılmasını değerlendirilecek bir seçenek olarak görür. (Greenough 2007; Dairyland Initiative)

Hacmi hesaplayın ve duvara yazın

Doğru dozun ilk adımı banyonun hacmini bilmektir. Dikdörtgen bir banyoda hacim (litre) = uzunluk (m) × genişlik (m) × çözelti derinliği (m) × 1000. Bulunan hacim ve eklenecek ürün miktarı banyonun üstündeki duvara yazılmalıdır. Örnek: Wisconsin tasarımındaki 3,7 m uzun, 61 cm geniş banyo, 9 cm çözelti derinliğiyle yaklaşık 200 litre alır (3,7 × 0,61 × 0,09 × 1000 ≈ 203 L). Greenough geleneksel banyonun en az 250 litre olmasını önerir. (van Amstel & Shearer 2006; Huxley ve ark. 2012; AHDB; Dairyland Initiative; Greenough 2007)

Sıklık ve Yönetim

Kirlenen banyo, işe yaramaz.

Neden değiştirilir: gübre etken maddeyi tüketir

Banyoya taşınan gübre çoğu kimyasalın etkisini hızla düşürür; banyonun etkisini sınırlayan birinci etken kirlenmedir. Banyodan geçen her inek çözeltiyi biraz daha kirletir: ilk geçen inekler taze, son gruplar kirli çözeltiye basar. Bu yüzden grupların banyoya giriş sırası değiştirilmeli ya da çözelti yenileme zamanı buna göre ayarlanmalıdır. (Greenough 2007; van Amstel & Shearer 2006)

Kaç inek geçişinde değiştirilir

Herkese uyan tek bir sayı yoktur ve kaynaklar farklı değerler verir. En sık kullanılan pratik kural: litre başına en fazla 1 inek geçişi (örneğin 250 litrelik banyo 250 geçişte değiştirilir). Diğer bildirilen değerler: 150–350 geçiş (ayaklar temizse 300–350, kirliyse daha sık); 200 geçiş; 200–250 geçiş; Penn State bakır sülfat için 150–300 inek. Antibiyotikli bir banyoda yaklaşık 50 inekten sonra pH'nın belirgin değiştiği ve etken maddenin yarıya indiği bildirilmiştir. Formalinin organik maddeye en dayanıklı madde olduğu, bir kaynakta 330 geçişe kadar etkinliğini koruyabileceği belirtilir. (Huxley ve ark. 2012; AHDB; Bjurstrom 2023; Dickrell 2020; Greenough 2007; Ishler ve ark. 2011; van Amstel & Shearer 2006)

Ne sıklıkla: kaynaklarda bildirilen programlar

En etkili sıklık konusunda araştırma azdır; kaynaklar şunları bildirir: Koruma amaçlı haftada 2–3 kez; ciddi bulaşıcı sorunda neredeyse sürekli. Dijital dermatit için en az haftada 2 kez. Başlangıçta haftada 4–6 sağımdan sonra (art arda sağımlar ya da art arda günler), sonra lezyon yaygınlığına göre artırılıp azaltılır. AHDB: yaygınlığı düşük sürülerde iki haftada bir 4 art arda sağım; yüksek sürülerde her sağım. İneklerin %10'undan fazlası etkilenmişse en az haftada 2–3 kez, altında haftada bir yeterli olabilir. UW Extension: salgında haftada 3 kez başlayıp düzelme yoksa 4–5 kez; idame için Pazartesi–Salı–Çarşamba ya da Pazartesi–Çarşamba–Cuma gibi düzenler. (van Amstel & Shearer 2006; Weaver ve ark. 2018; Huxley ve ark. 2012; AHDB; Animal Welfare and Lameness in Dairy Cattle; Bjurstrom 2023)

Bacak hijyeni puanına göre sıklık

Arka bacaklar sağımhanede 4 puanla değerlendirilir: 1 = temiz, 2 = sıçrantı, 3 = kıllar görünür gübre plakları, 4 = kıl görünmeyen kalın gübre plakları. Wisconsin Üniversitesi kaynağına göre ineklerin %25'inden azı 3–4 puan alıyorsa banyo gerektikçe yapılabilir; %75'inden fazlası 3–4 puandaysa banyo büyük olasılıkla haftanın 7 günü gereklidir. Bacak hijyeni çok iyi olan bazı çiftlikler haftada bir yeterli bulurken bazıları haftada 5–7 gün uygulamak zorunda kalır. (Cook, Footbath Alternatives)

Dijital dermatit M-evresiyle izleme

Programın işe yarayıp yaramadığı, yıkanmış arka ayaklarda dijital dermatit evrelerinin (M-evreleri) düzenli puanlanmasıyla izlenir: M0 sağlıklı deri; M1 2 cm'den küçük erken lezyon; M2 en az 2 cm çapında, kırmızı, ağrılı akut ülseratif lezyon; M3 tedavi sonrası kabukla örtülü iyileşen lezyon; M4 kronik, kalınlaşmış deri; M4.1 kronik lezyonun içinde yeni gelişen M1 lezyonu. AHDB, banyoya başlamadan önce tüm sürünün taranmasını ve 6–8 hafta sonra taramanın tekrarlanmasını önerir. Sıklık, dermatit lezyonlarının yaygınlığına göre yukarı ya da aşağı ayarlanır. (ICAR; AHDB; Huxley ve ark. 2012)

Kuru inekler ve doğum öncesi düveler

Rutin banyo programı kuru inekleri (doğuma aktif lezyonla girmemeleri için) ve enfekte ise ilk doğum öncesi düveleri de kapsamalıdır. Kuru inekler ve gebe düveler için haftada bir düzenli banyo önerilmiştir. Bir Wisconsin kaynağına göre doğuma yakın inekler, her seferinde en az iki kez banyodan geçirilmek koşuluyla haftada bir kez; laktasyon sonundaki inekler hedef sıklığın %50–75'i oranında banyoya alınabilir. Banyoya erişimi olmayan gruplarda yemlikte sırt pülverizatörüyle ayak ilaçlaması bir seçenek olarak bildirilmiştir. (Huxley ve ark. 2012; Weaver ve ark. 2018; AHDB; Cook, Footbath Alternatives)

Mevsim: soğuk, sıcak ve yağışlı dönemler

Formalin soğuk havada daha az etkilidir (kaynaklara göre yaklaşık 10–15 °C altı); çok soğuk dönemlerde başka bir madde gerekebilir. Sıcak ve kuru havada su buharlaştıkça formalin derişimi artar; su eklenmezse deri yanıkları görülebilir. Yağışlı ve çamurlu dönemlerde ayaklar nemli kalır, tırnak boynuzu yumuşar ve banyo daha çabuk kirlenir. Meradaki ineklerin ayakları, kapalı ahırdakilere göre genellikle daha temizdir; bir kaynak kapalı barınakta sürekli, merada aralıklı kullanım önerir. (van Amstel & Shearer 2006; Greenough 2007; Bjurstrom 2023)

Ürün dönüşümü (rotasyon) ve temizleyici günler

Sağım ekipmanı yıkama suları gibi temizleyici çözeltilerin ayak temizlemenin ötesinde etkisi sınırlıdır; kullanılacaksa etkinliği bilinen maddelerle bir rotasyonun yalnızca parçası olmalıdır. Bir kaynak sabun ya da kaya tuzu gibi temizleyicilerin zamanın üçte biri ile yarısında, dezenfektanların ise kalan zamanda kullanılabileceğini bildirir. Tedavi olmayan günlerde basit temizleyici bir banyo kullanılabilir. (Huxley ve ark. 2012; Cook, Footbath Alternatives; Bjurstrom 2023)

Programın aksadığını gösteren işaretler

Kaynaklarda öne çıkan işaretler: M2 (aktif, ağrılı) lezyonlu ineklerin artması ya da tekrar taramada azalmaması; bacak hijyeni puanlarının kötü olması; banyonun gözle görülür biçimde gübreyle dolu olması; ineklerin banyodan atlayarak ya da kenardan geçmesi; banyo sonrası ayak ön yüzünde dijital dermatitin sürmesi (sığ banyo işareti). Çiftçilerin düşük derişimle sonuç alamayıp banyoyu tümüyle bırakması kötü sonuçlara yol açabilir. (AHDB; Weaver ve ark. 2018; Huxley ve ark. 2012; Animal Welfare and Lameness in Dairy Cattle)

Düzeni sürdürün

Ökçe erozyonu için %3–5 formalinin rutin kullanımının, uygulama bırakılmadığı sürece sorunu düşük düzeyde tuttuğu bildirilir. Sürekli bulaşık sürülerde ayak banyosu yıl boyu rutin bir iş olarak düşünülmelidir. (Greenough 2007; Huxley ve ark. 2012)

Çözeltiler

Hangi madde, hangi artı ve eksiyle?

!

Oranlar bilgi amaçlıdır. Aşağıdaki oranlar bilimsel kaynaklarda bildirilen değerlerdir, öneri değildir. Uygulamada ürünün etiketi ve sürünüzün veteriner hekimi belirler. Antibiyotikli ayak banyosu yalnızca veteriner hekim reçetesiyle yapılabilir.

Bakır sülfat

Ağır metal tuzu (inorganik dezenfektan, büzücü)

Bakır iyonları bakterilere karşı etkilidir ve deriyi büzüştürüp sertleştirir. Tırnak boynuzunun borucuklarına formalinden daha fazla işler. Etken madde gübre gibi organik maddeyle hızla bağlanıp etkisizleşir. Ticari bakır sülfat pentahidrat ağırlıkça yaklaşık %25 bakır içerir.

Kaynaklarda bildirilen oran: Kaynaklarda bildirilen: genellikle %5; tüm aralık %2–10. Penn State dijital dermatit için %9–10, ayak çürüğü için %5 ve en az 10 cm derinlik; van Amstel & Shearer %5 (20 galon suya 8 lb, yaklaşık 76 L suya 3,6 kg) ve %10 (20 galon suya 16 lb); Weaver ve ark. %2,5–5; Huxley ve ark. %5 (aralık %2–6); UW Extension %2–5. Asitlendirilmiş bakır çözeltilerinde gerekli bakır derişiminin %2–3 veya %2'nin altına indirilebildiği bildirilir. Sistematik derlemede yalnız haftada en az 4 kez kullanılan %5 bakır sülfat dijital dermatit tedavisinde kontrol gruplarından üstün çıkmıştır. Bu oranlar kaynaklarda bildirilen değerlerdir, SmartPlus önerisi değildir; uygulamada programı ürün etiketi ve sürünün veteriner hekimi belirler.

Artıları

  • +Kuzey Amerika'da en yaygın kullanılan banyo maddelerinden biridir; uzun kullanım deneyimi vardır.
  • +Formaline göre daha az tahriş edici ve daha az tehlikelidir.
  • +Sistematik derlemede dijital dermatitte kontrol gruplarından üstünlüğü gösterilebilen tek protokol (haftada en az 4 kez, %5) olmuştur.

Eksileri

  • −Gübreyle hızla etkisizleşir; kirli banyoda işe yaramaz.
  • −Toprakta birikir: gübreyle tarlaya taşınan bakır bitki köklerine zarar verebilir (fitotoksisite) ve topraktan pratikte geri alınamaz. Koyunlar bakıra çok duyarlıdır.
  • −Bir çalışmada bakır sülfatın tırnak boynuzundaki hücreler arası ‘harç’ maddesini bozarak boynuzu kırılgan ve geçirgen hale getirdiği, bu etkinin gübre bulamacıyla birleştiğinde ökçe erozyonunu kolaylaştırabileceği bildirilmiştir.
  • −Formalinden pahalıdır. Bazı ülkeler çevresel zehirlilik nedeniyle kullanımını yasaklamıştır.
  • −Ayaklar fazla sertleşirse daha seyrek kullanım ya da daha düşük derişim önerilir.

Dikkat: Bakır kullanan çiftliklerde toprak ve kaba yem bakır düzeyleri düzenli (kaynaklara göre yılda bir) ölçülmelidir. Yıllık satın alınan bakır sülfat miktarı × 0,25 = toprağa giden yaklaşık bakır miktarıdır; bunu gübre uygulanan alana bölerek yükü izleyin. Atık çözeltiyi biyogaz tesisine, lagüne ya da yapay sulak alana vermeyin; 0,5 ppm çözünmüş bakır bile anaerobik sindirimi baskılayabilir. Yerel mevzuat ve toprak sınırları için ilgili kurumlara danışın.

Kaynak: van Amstel & Shearer 2006; Weaver ve ark. 2018; Greenough 2007; Huxley ve ark. 2012; Ishler ve ark. 2011; Bjurstrom 2023; Cook, Footbath Alternatives; Pedersen 2012; Jacobs ve ark. 2019; Sakirkin & Auvermann 2009

Çinko sülfat

Ağır metal tuzu (inorganik dezenfektan, büzücü)

Bakır sülfata benzer biçimde deriyi büzüştüren ve bakterilere karşı etkili bir metal tuzudur. Kaynaklarda etkinliğine dair araştırma sınırlıdır; başarı bildirimleri büyük ölçüde gözleme dayanır.

Kaynaklarda bildirilen oran: Kaynaklarda bildirilen: %2–20 gibi geniş bir aralık; kaynaklar farklıdır. Weaver ve ark. dijital dermatit için %2–5, ayak çürüğü için %5–10; bir Wisconsin kaynağı tercih edilen derişimi %10; UW Extension %5–20 (gözleme dayalı); Greenough %20'ye kadar; van Amstel & Shearer %20 (tarım kalitesi çinko sülfat monohidrat, 20 galon suya 34 lb). Bu oranlar kaynaklarda bildirilen değerlerdir, SmartPlus önerisi değildir; uygulamada programı ürün etiketi ve sürünün veteriner hekimi belirler.

Artıları

  • +Formalin ve bakır sülfata göre daha az zehirli ve daha az tahriş edicidir.

Eksileri

  • −Uygulamada ancak yüksek derişimde etkili göründüğü, bunun da maliyeti artırdığı bildirilir.
  • −Suda zor çözünür; karıştırması zahmetlidir.
  • −Bakırda olduğu gibi gübreyle tarlaya taşınan ağır metal yükü çevresel bir kaygıdır.
  • −Etkinliğini gösteren araştırma sınırlıdır.

Dikkat: Çözeltinin tamamen çözündüğünden emin olun; dibe çöken toz etkili derişimi düşürür. Atık çözeltinin toprağa metal yükü bakır sülfattaki gibi değerlendirilmelidir.

Kaynak: van Amstel & Shearer 2006; Weaver ve ark. 2018; Greenough 2007; Bjurstrom 2023; Cook, Footbath Alternatives; Pedersen 2012

Formalin (formaldehit çözeltisi)

Aldehit grubu dezenfektan

Ticari formalin suda yaklaşık %36–37 formaldehit içeren çözeltidir; banyoda ‘%5 formalin’ ticari formalinin %5'i demektir (van Amstel & Shearer örneği: %36'lık formaldehitten 1 galon + 19 galon su; bu da hesapla yaklaşık %1,8 formaldehite karşılık gelir). Bakterileri öldürür ve tırnak boynuzunu sertleştirir; organik madde varlığında da etkinliğini koruyabilmesi en önemli üstünlüğüdür.

Kaynaklarda bildirilen oran: Kaynaklarda bildirilen: çoğunlukla %3–5 formalin; tüm aralık %2–10. Greenough %5 (ortam sıcaklığı 12 °C'nin üzerindeyse); Weaver ve ark. dijital dermatit için %2–5, ayak çürüğü için %4; Huxley ve ark. yaklaşık %5 (aralık %2–10); UW Extension %3–5. Bir Wisconsin kaynağı birinci hafta %2, ikinci hafta %3–4, üçüncü hafta %5–6, sonra kontrol için tekrar %2 şeklinde kademeli bir program bildirir. Bu kaynaklar %5'in üzerinde deri yanığı riskinin arttığını vurgular. Bu oranlar kaynaklarda bildirilen değerlerdir, SmartPlus önerisi değildir; uygulamada programı ürün etiketi ve sürünün veteriner hekimi belirler.

Artıları

  • +Organik maddeye (gübreye) karşı en dayanıklı madde olarak bildirilir; bu nedenle daha seyrek değiştirme gerekebilir (bir kaynakta 330 geçişe kadar).
  • +Kontrollü çalışmalarda interdijital lezyonları ve ökçe erozyonunu azalttığı gösterilmiştir.
  • +Tırnak boynuzunu sertleştirir ve nem içeriğini düşürür; boynuz geçirgenliğini bakır sülfat gibi bozmadığı bildirilmiştir.
  • +Etkili maddeler içinde en ucuz olanı olarak bildirilir.

Eksileri

  • −İnsan sağlığı: formaldehit Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC) tarafından 2006'dan beri insanda kanserojen (Grup 1) olarak sınıflandırılır; AB'de kanserojen kategori 1B ve deri hassaslaştırıcı kabul edilir.
  • −%5'in üzerindeki derişimlerde, sürekli tam güçte kullanımda ve sıcak havada buharlaşmayla derişim arttığında taç bandı çevresinde deri yanığı ve kabarcıklar yapabilir.
  • −Açık, ağrılı lezyonlara çok acı verir; inekler banyoya girmeye direnebilir. Ülseratif lezyonlu hayvanlarda önerilmez.
  • −Soğukta etkisi azalır: kaynaklara göre 15 °C, 12 °C veya 10 °C'nin altında (kaynaklar farklı).
  • −Buharı insanları ve hayvanları rahatsız eder; sütte koku bildirimleri vardır.
  • −Sertleşen boynuz daha az esnektir.

Dikkat: Yasal durum: AB'de formaldehit veteriner hijyen biyosidi (ürün tipi 3, ayak banyoları dahil) olarak ‘ikame adayı’ statüsünde onaylıdır; onay süresi 31 Temmuz 2027'ye uzatılmıştır ve kalıcı kullanılabilirliği kaynaklarda sorgulanmaktadır. Yalnızca iyi havalandırılan yerde, eldiven ve göz/yüz koruyucuyla hazırlayın; buharın çalışanlara ve sağımhaneye gitmeyeceği hava akışı olan bir konum seçin. Formalinli banyonun önündeki ön banyoda hipoklorit kullanmayın. Sıcak havada su seviyesini koruyun.

Kaynak: van Amstel & Shearer 2006; Weaver ve ark. 2018; Greenough 2007; Huxley ve ark. 2012; Bjurstrom 2023; Cook, Footbath Alternatives; Pedersen 2012; TURI; AB 2020/1763; AB 2024/2421

Perasetik asit / hidrojen peroksit

Oksitleyici dezenfektan (organik asit grubu)

Perasetik asit, asetik asit ve hidrojen peroksitten oluşur; ticari ürünler üçünü birlikte sulu çözelti halinde içerir. Mikroorganizmaları oksidasyonla öldürür. Ayak banyosunda değerlendirilen dezenfektanlar arasındadır.

Kaynaklarda bildirilen oran: Kaynaklarda bildirilen: %1–2 (Huxley ve ark., Laven & Hunt 2002 çalışmasına atıfla); %1 (Pedersen); %5 (Weaver ve ark.). Kaynaklar farklıdır. Bu oranlar kaynaklarda bildirilen değerlerdir, SmartPlus önerisi değildir; uygulamada programı ürün etiketi ve sürünün veteriner hekimi belirler.

Artıları

  • +Bir derlemeye göre bu gruptaki organik asitler inekler, insanlar ve çevre için bilinen bir zehirli etki göstermeyen, çok güvenli maddelerdir.
  • +Ağır metal içermez; toprakta birikme kaygısı bildirilmemiştir.
  • +Deneysel bir çalışmada bakır sülfat ve formalin ile birlikte dijital dermatit kontrolünde etkili bulunan maddeler arasında yer almıştır.

Eksileri

  • −İyileştirici etkisinin formalin ve bakır sülfattan daha az olduğu bildirilir.
  • −Derişik perasetik asit aşındırıcı ve kararsızdır; deri ve gözde kalıcı hasar yapabilir. Seyreltik çözeltinin buharı göz, burun, boğaz ve solunum yollarını tahriş edebilir.
  • −2006 tarihli kaynakta, bu tip bir ürün için ayak banyosu etkinlik verisi bulunmadığı belirtilmiştir.

Dikkat: Derişik ürünü hazırlarken etiket ve güvenlik bilgi formundaki (SDS) koruyucu donanımı kullanın; kapalı, havasız yerde çalışmayın. Başka kimyasallarla karıştırmayın.

Kaynak: Huxley ve ark. 2012; Weaver ve ark. 2018; Pedersen 2012; van Amstel & Shearer 2006; USDA FSIS

Glutaraldehit, kuaterner amonyum ve diğer ticari biyositler

Aldehit, katyonik yüzey aktif madde ve karışım ürünler

Piyasada glutaraldehit ile kuaterner amonyum bileşiklerini birlikte içeren ve ikisinin birlikte daha güçlü dezenfektan etki gösterdiği bildirilen karışım ürünler, düşük pH'lı bakır–çinko çözeltileri ve peroksitli ürünler bulunur.

Kaynaklarda bildirilen oran: Kaynaklarda bildirilen: glutaraldehit %2–5 (Weaver ve ark.). Kuaterner amonyum ve karışım ürünler için okunan kaynaklarda genel bir oran verilmemiştir; ürün etiketinde yazan karışım talimatına aynen uyulmalıdır. Bu oranlar kaynaklarda bildirilen değerlerdir, SmartPlus önerisi değildir; uygulamada programı ürün etiketi ve sürünün veteriner hekimi belirler.

Artıları

  • +Formaline alternatif olarak kullanılabilen seçenekler sunar.
  • +Bazı karışımlarda bakır derişimi düşürülebilir.

Eksileri

  • −Ticari ürünlerin çoğu için hakemli dergilerde yayımlanmış etkinlik verisi çok azdır ya da yoktur; bazı firma verileri yayımlanmamıştır.
  • −Weaver ve ark. glutaraldehiti de formaldehit gibi insan sağlığı açısından tehlikeli (kanserojen) maddeler arasında sayar.
  • −Ürünler arasında etkinlik ve kanıt düzeyi çok değişkendir.

Dikkat: Etiketteki dozu, banyonun gerçek hacmine göre hesaplayın. Bu ürünleri, etkinliği bilinen bir maddeyle kurulan programın yerine değil, veteriner hekiminizle birlikte planlanan rotasyonun bir parçası olarak düşünün.

Kaynak: Weaver ve ark. 2018; van Amstel & Shearer 2006; Greenough 2007; Pedersen 2012; Bjurstrom 2023

Hipoklorit (çamaşır suyu) ve sağım ekipmanı yıkama suları

Klorlu dezenfektan / temizleyici

Sağım sisteminin yıkanmasından artan klorlu ve deterjanlı sular giderek daha sık ayak banyosunda kullanılır. Ayakları iyi temizler.

Kaynaklarda bildirilen oran: Kaynaklarda bildirilen: hipoklorit %2 (Huxley ve ark., deneysel değerlendirmelere atıfla). Yıkama suları için oran verilmemiştir. Bu oranlar kaynaklarda bildirilen değerlerdir, SmartPlus önerisi değildir; uygulamada programı ürün etiketi ve sürünün veteriner hekimi belirler.

Artıları

  • +Ucuzdur ve ayakları iyi temizler.

Eksileri

  • −Ayağı temizlemenin ötesinde etkisi sınırlıdır; bir çalışmada formalin hipoklorite üstün bulunmuştur.
  • −Keskin kokusu bazı inekleri banyodan caydırabilir.
  • −Formalinle kimyasal etkileşime girer; formalinli banyonun ön banyosunda kullanılmamalıdır.

Dikkat: Kullanılacaksa etkinliği bilinen maddelerle kurulan bir rotasyonun yalnızca bir parçası olarak düşünülmelidir.

Kaynak: Huxley ve ark. 2012; Pedersen 2012

Kuru ayak banyosu (sönmüş kireç karışımı)

Toz karışım

Sıvı yerine toz karışımın bulunduğu, ineklerin içinden yürüdüğü kutu. Penn State kaynağında yumuşamış tırnakların sertleştirilmesi, ayak çürüğü ve ökçe erozyonunda yayılmanın azaltılması amacıyla anılır.

Kaynaklarda bildirilen oran: Kaynaklarda bildirilen (Penn State): %80 sönmüş kireç, %15 bakır sülfat, %5 kükürt çiçeği; ya da 1 ölçü bakır sülfata 9 ölçü sönmüş kireç. Bu oranlar kaynaklarda bildirilen değerlerdir, SmartPlus önerisi değildir; uygulamada programı ürün etiketi ve sürünün veteriner hekimi belirler.

Artıları

  • +Sulu banyo kurmanın zor olduğu yerlerde seçenek olarak anılır.

Eksileri

  • −Okunan kaynaklarda bu karışımın etkinliğine ilişkin kontrollü çalışma verisi yer almıyor.
  • −Bakır içerdiği için toprakta bakır birikimi kaygısı geçerlidir.

Dikkat: Karışımın bakır içeriği nedeniyle bakır sülfat için geçerli çevre tedbirleri burada da geçerlidir. Tozla çalışırken etiket ve güvenlik bilgi formundaki koruyucu donanımı kullanın.

Kaynak: Ishler ve ark. 2011

Antibiyotikler

Antimikrobiyal ilaç (veteriner tıbbi ürün)

Dijital dermatitte bireysel tedavide kullanılan antibiyotikler bazı ülkelerde ayak banyosunda da kullanılmıştır. Ayak banyosu için ruhsatlı antibiyotik bulunmadığı bildirilir; banyoda kullanım etiket dışı kullanımdır.

Kaynaklarda bildirilen oran: Yalnızca veteriner hekim reçetesiyle. Bu rehberde antibiyotik için oran verilmez.

Artıları

  • +Kaynaklar dijital dermatitte en yüksek iyileşme oranlarının antibiyotiklerle görüldüğünü bildirir; ancak koruma amaçlı rutin kullanımları önerilmez.

Eksileri

  • −AB'de ayak banyosunda antibiyotik ne ruhsatlıdır ne de (‘cascade’ kuralları kapsamında bile) izinlidir; Avrupa'da yasak ya da önerilmeyen uygulama olarak bildirilir.
  • −Banyo kirlendikçe etken madde hızla azalır; yaklaşık 50 inek geçişinden sonra etken maddenin yarıya indiği bildirilmiştir.
  • −Sıçrayan çözelti meme ve meme başlarına bulaşarak süt kalıntısı riskini artırır; hayvanların çözeltiyi içmesi de risktir. Süt ve et için bekleme süreleri gerekir.
  • −Uzun süreli kullanımda antibiyotik direnci kaygısı vardır.
  • −Gübreyle çevreye karışması kirlilik kaygısı doğurur.

Dikkat: Türkiye'de Veteriner Tıbbi Ürünler Hakkında Yönetmelik (RG 24.12.2011/28152), gıda değeri olan hayvanlarda kullanılan ve kalıntıya neden olan ürünleri reçeteye tabi sayar ve antimikrobiyallerin büyüme ya da verim artırma amacıyla kullanılmasını yasaklar. Antibiyotikli ayak banyosu yalnızca sürünüzün veteriner hekiminin kararı ve reçetesiyle düşünülebilir; kaynaklar ayrıca antibiyotiksiz banyoların benzer işi görebildiğini hatırlatır.

Kaynak: Weaver ve ark. 2018; Greenough 2007; van Amstel & Shearer 2006; Huxley ve ark. 2012; Pedersen 2012; Cook, Footbath Alternatives; VTÜ Yönetmeliği

Sık Yapılan Hatalar

Banyo var, sonuç yok mu?

✕

Çözeltiyi geç değiştirmek

Veteriner hekimlerin ayak banyosunu eskisi kadar sık önermemesinin başlıca nedeni, birçok çiftlikte banyonun yeterince sık temizlenmemesidir. Aşırı kirlenmiş banyo etkisizdir ve hastalığı yayabilir. (Greenough 2007; Weaver ve ark. 2018; Huxley ve ark. 2012)

✕

Banyonun hacmini bilmeden ‘bir torba bir banyo’ yapmak

Bir saha çalışmasında çözeltilerin ineklerin ayak durumuna göre değil, ‘bir torba bir banyo’ gibi kalıpla hazırlandığı görülmüştür. Düşük derişim, çiftçilerin sonuç alamayıp banyoyu bırakmasının başlıca nedenlerindendir. (Animal Welfare and Lameness in Dairy Cattle; van Amstel & Shearer 2006)

✕

Fazla derişik çözelti

Gereğinden derişik çözelti para israfıdır ve zarar verebilir; özellikle %5'in üzerindeki formalin deri yanıklarına yol açabilir. (van Amstel & Shearer 2006; Animal Welfare and Lameness in Dairy Cattle; Bjurstrom 2023)

✕

Kısa ya da sığ banyo

1,8 m'lik bir banyoda arka ayakların yaklaşık yarısı yalnızca bir kez batar. Sığ banyolar ayağın ön yüzündeki dijital dermatiti kontrol etmekte başarısız kalabilir. (Dickrell 2020; Weaver ve ark. 2018)

✕

Kenardan yürünebilen ya da atlanabilen banyo

Tasarım, ineklerin banyonun bir ya da iki kenarından yürümesine izin vermemelidir; banyo ineklerin atlayarak geçmesini caydıracak kadar uzun olmalıdır. İnekler yavaş ve az sıçratarak yürümelidir. (Huxley ve ark. 2012)

✕

Açık yaralı ineği banyodan geçirmek

Taban ülseri, beyaz çizgi hastalığı ya da kesimle açılmış iç dokusu olan inekler banyonun dışından geçirilmelidir; açık lezyonlar önce bireysel olarak tedavi edilmelidir. Ayak banyoları açık lezyonların iyileşmesini olumsuz etkiler. (van Amstel & Shearer 2006; Greenough 2007; Bjurstrom 2023)

✕

Yalnız sağmal inekleri banyoya almak

Kuru inekler ve düveler dijital dermatitin sık kaynağıdır; bu gruplar programın dışında kalırsa inekler doğuma aktif lezyonla girebilir. (van Amstel & Shearer 2006; Huxley ve ark. 2012; AHDB)

✕

İneklerin oyalandığı yere banyo kurmak

İneklerin beklediği ya da gergin, başları yukarıda yürüdüğü yerlerde banyoya dışkılama artar ve çözelti çabuk bozulur. (van Amstel & Shearer 2006; AHDB)

✕

Antibiyotiği rutin koruma aracı olarak kullanmak

Antibiyotikler ayak banyosu için ruhsatlı değildir; koruma amaçlı rutin kullanım önerilmez ve AB'de izin verilmez. (Weaver ve ark. 2018; Pedersen 2012)

✕

Soğukta formaline güvenmek, sıcakta su eklemeyi unutmak

Formalin soğukta daha az etkilidir; sıcak ve kuru havada buharlaşma derişimi yükseltir ve yanık riski doğar. (van Amstel & Shearer 2006; Greenough 2007)

Güvenlik ve Çevre

Çalışanı ve toprağı koruyun.

Etiketi ve güvenlik bilgi formunu okuyun

Her kimyasalı hazırlamadan önce ürün etiketini ve güvenlik bilgi formunu (SDS) okuyun. Kullanılan kimyasalları; envanter, güvenlik bilgi formu ve kişisel koruyucu donanımı kapsayan bir tehlike iletişim programına dahil edin. (Bjurstrom 2023)

Koruyucu donanım

Formalin hazırlarken eldiven ve göz/yüz koruyucu kullanılmalı, yalnızca iyi havalandırılan yerde çalışılmalıdır. Solunum koruyucu kullanılacaksa bunun bir solunum koruma programı ve eğitimle birlikte yapılması gerekir. Derişik perasetik asit deri ve gözde kalıcı hasar yapabilir. (Huxley ve ark. 2012; Bjurstrom 2023; USDA FSIS)

Çalışan eğitimi

Karıştırma, taşıma, banyo temizliği ve koruyucu donanımın giyilip çıkarılması, temizlenmesi ve saklanması konusunda çalışanlar eğitilmelidir. (Bjurstrom 2023)

Buhar ve hava akışı

Formalin buharı insanlar ve hayvanlar için sorun yaratır; banyo yeterli ve doğru yönlendirilmiş hava akışı olan bir yere kurulmalıdır. Banyo sağıma giden yol üzerinde olmamalıdır; sağımcıları ve sütü kimyasaldan uzak tutun. (van Amstel & Shearer 2006; Greenough 2007)

Meme ve süte bulaşma

İyi inek akışı sıçramayı azaltır, kimyasal israfını ve meme başlarının kirlenme riskini düşürür. Antibiyotikli çözeltilerin memeye sıçraması süte doğrudan bulaşma riski yaratır. (AHDB; van Amstel & Shearer 2006)

Kimyasalları karıştırmayın

Formalin kullanılan bir düzende ön banyoda hipoklorit kullanılmamalıdır; kimyasal etkileşim olabilir. Farklı ürünleri aynı banyoda kendi başınıza karıştırmayın. (Huxley ve ark. 2012)

Atık çözelti ve toprak

Kullanılmış çözeltiler genellikle gübre deposuna gider ve oradan tarlaya ulaşır. Bakır topraktan pratikte geri alınamaz; asidik ya da mineral topraklarda 25 ppm kadar düşük düzeylerde bitkiye zarar verebilir. Kaynaklarda önerilen uygulama, atık çözeltiyi olabildiğince büyük hacimde gübreyle seyreltmek, aynı tarlaya tekrar tekrar yüksek bakırlı gübre vermemek ve toprak, ürün, gübre ve yemde bakırı her yıl ölçmektir. Biyogaz tesisi, lagün ve yapay sulak alanlara vermeyin. (van Amstel & Shearer 2006; Sakirkin & Auvermann 2009)

Koyun ve hassas türler

Koyunlar bakıra sığırdan çok daha duyarlıdır; yüksek bakırlı gübre uygulanan alanlarda koyun otlatılması risklidir. (Sakirkin & Auvermann 2009)

Ne zaman veteriner hekim

Topal inek, ağrılı ve açık (M2) lezyonlu inek ya da derin dokuya yayılmış ayak çürüğü şüphesi ayak banyosuyla değil, bireysel muayene ve tedaviyle ele alınmalıdır. Sürüde lezyon yaygınlığı yüksekse, banyo programını kurmadan ya da değiştirmeden önce; antibiyotik söz konusuysa her zaman sürünüzün veteriner hekimine danışın. Banyoda kullanılacak ürünü, derişimi ve sıklığı ürün etiketi ve veteriner hekim belirler. (Greenough 2007; Weaver ve ark. 2018; Huxley ve ark. 2012)

Hesaplayıcı

Banyonuz kaç litre, ne zaman değişir?

Banyo hacmi ve değiştirme zamanı

Banyonun iç ölçülerini girin. Araç çözeltinin hacmini ve kaç inek geçişinde yenilenmesi gerektiğini hesaplar. Hangi maddenin hangi oranda kullanılacağını veteriner hekiminiz belirler.

Ölçüleri girdiğinizde sonuç burada görünür.

Ölçüler: Dairyland Initiative; Greenough 2007; Huxley ve ark. 2012; AHDB. Değiştirme kuralı (litre başına en fazla 1 inek geçişi): Huxley ve ark. 2012; AHDB; Bjurstrom 2023. Kaynaklarda 150–350 geçiş arası değerler bildirilir; ayaklar kirliyse daha sık değiştirin.

Tek Bakışta

Ayak banyosu tek sayfada.

Ayak banyosu bilgi grafiği: ne işe yarar, banyo ölçüleri, hacim hesabı, çözeltinin değiştirilmesi, bacak hijyeni puanı, sık yapılan hatalar ve güvenlik

Büyütmek için görsele dokunun. Sahada kullanmak için yazdırabilir ya da paylaşabilirsiniz.

Ayak Sağlığı Rehberi · Bölüm 7 / 8

← Önceki bölüm 6. Tırnak bakımı Sonraki bölüm → 8. Tırnak halkaları

Kaynaklar

Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır. Ayak banyosu programını, kullanılacak ürünü ve oranı sürünüzün veteriner hekimiyle birlikte belirleyin.

Ayak banyosu programınızı birlikte değerlendirelim.

Banyo düzeni, hijyen ve rasyon birlikte ele alındığında sonuç alınır.

İletişime Geçin 0 850 840 33 49