Süt İneklerinde Sıcaklık Stresi: THI Eşikleri ve Yaz Yönetimi

Termometre 28 °C’yi gösterdiğinde çoğu işletmede “daha çok sıcak yok” denir. Oysa yüksek verimli bir Holştayn için kayıp çoktan başlamıştır. Bugünün ineği, 20 yıl önceki ineğe göre çok daha fazla metabolik ısı üretir ve bu ısıyı atmakta zorlanır. Sonuç: düşen yem tüketimi, eriyen süt, uzayan servis aralığı ve sessizce bozulan rumen. Bu yazıda sıcaklık stresinin nerede başladığını, sürüye neye mal olduğunu ve Türkiye yazlarında sahada neyin işe yaradığını özetliyoruz.

THI: Sıcaklığı değil, ineğin hissettiğini ölçün

Sıcaklık-nem indeksi (THI), hava sıcaklığını ve bağıl nemi tek bir sayıda birleştirir. Aynı 30 °C, kuru bir İç Anadolu öğleden sonrasında ve nemli bir Ege ya da Akdeniz gecesinde inek için aynı şey değildir; nem arttıkça ineğin terleme ve solunumla ısı atması zorlaşır.

Eski eşik 72, yeni eşik 68

Uzun yıllar sıcaklık stresinin başlangıcı olarak THI 72 kabul edildi. Arizona Üniversitesi ekibinin yüksek verimli ineklerle yaptığı çalışmalar bu eşiğin gerçeği küçümsediğini gösterdi. Aynı ekibin derlemesine göre [1]:

• Günde 35 kg’ın üzerinde süt veren ineklerde THI eşiği 68’dir.
• Fizyolojik göstergeler ve süt verimi THI 72’nin oldukça altında etkilenmeye başlar.
• Günlük en düşük THI 65 ile 73 arasında olduğunda günlük süt kaybı ortalama 2,2 kg olarak bulunmuştur.
• Önerilen pratik kural: Günlük en düşük THI 65 veya üzerindeyse ya da günlük ortalama THI 68, günde 17 saatten fazla sürüyorsa soğutma başlatılmalıdır.

Burada kritik ayrıntı şudur: Gündüz zirvesinden çok gecenin serinleyip serinlemediği belirleyicidir. West’in derlemesi de 21 °C’nin altında 3–6 saatlik serin bir dönemin süt verimindeki düşüşü sınırladığını aktarır [2]. Gece serinlemiyorsa inek ısı borcunu ertesi güne taşır.

Türkiye yazlarında tablo

Türkiye’nin süt havzalarının önemli bölümü yazın bu eşiklerin belirgin biçimde üzerine çıkar. Teke Yöresi’nde (Antalya, Burdur, Denizli, Isparta) yapılan bir çalışmada 2021 yazı için ortalama THI değerleri Antalya’da 83,8, Denizli’de 79,4, Burdur’da 79,0 ve Isparta’da 75,4 olarak hesaplanmıştır [3]. Yani mevsim ortalaması bile 68 eşiğinin 7–16 puan üzerindedir.

Trakya için yapılan bir modelleme çalışması, 2015–2044 döneminde bölgede ortalama sıcaklığın 1,7–1,8 °C artacağını, en büyük artışların Haziran–Eylül aylarında görüleceğini öngörmektedir; aynı çalışmada orta stres senaryosunda soğutma yapılmayan işletmelerde inek başına günlük süt kaybı 2,4–4,1 litre olarak hesaplanmıştır [4]. Bu bir model çıktısıdır, saha ölçümü değildir; ama yönü açıktır: yaz yönetimi artık “seçenek” değil, işletme ekonomisinin parçasıdır.

Yem tüketimi ve süt verimi: Kayıp sadece iştahtan değil

Sıcak havada inek daha az yer; bu herkesin bildiği kısımdır. West’in derlemesinde ortalama hava sıcaklığındaki her 1 °C artışın kuru madde tüketimini yaklaşık 0,85 kg düşürdüğü, Holştaynlarda iki gün gecikmeli ortalama THI’deki her birim artışın süt verimini 0,88 kg azalttığı bildirilmiştir [2].

Asıl önemli bulgu Rhoads ve ark.‘dan gelir. Sıcaklık stresindeki inekleri, aynı miktarda yem verilen ama serin ortamda tutulan ineklerle (çift besleme) karşılaştırdıklarında süt verimi sıcakta %40, serinde %21 düştü. Yazarlara göre azalan yem tüketimi, süt kaybının yalnızca yaklaşık %35’ini açıklar [5][6]. Geri kalanı metabolizmadaki değişimden kaynaklanır.

Sahadaki anlamı: Sadece “yemi artıralım” yaklaşımı yetmez. İnek sıcakta enerjiyi farklı kullanır; bu yüzden hem tüketimi hem de metabolik yükü birlikte yönetmek gerekir.

Rumen ve metabolizma: Görünmeyen bozulma

Metabolik değişim

Sıcaklık stresindeki inekte, düşük yem tüketimine rağmen bazal insülin düzeyi yükselir ve kandaki serbest yağ asitleri (NEFA) normalde beklenenden düşük kalır [7]. Basitçe söylemek gerekirse inek yağ dokusunu enerji için kullanmakta zorlanır, glikozu ise önceliğini süte değil vücut fonksiyonlarına verir. Hızlı soluma ve terleme de ek enerji harcatır [7].

Asidoz riski

Baumgard ve Rhoads, sıcaklık stresinin çeşitli yollarla rumen asidozuna yol açtığını vurgular [7]. Mekanizma birkaç halkadan oluşur:

• Solunumsal alkaloz: Soluma hızlandıkça akciğerden CO₂ kaybı artar; böbrek dengeyi sağlamak için idrarla bikarbonat ve sodyum atar [2]. Kanın tampon kapasitesi azalır.
• Rasyon kayması: Yem tüketimi düştüğünde enerji açığını kapatmak için kesif yem oranı artırılır; yüksek tahıllı rasyonlarda asidoz potansiyeli yükselir [2].
• Öğün düzeni: Sıcak saatlerde yemlik boş kalır, inek serin saatlerde hızlı ve büyük öğünler alır; bu da rumen pH’sında dalgalanmayı artırır.

Elektrolit kaybı

İnek terle önemli miktarda potasyum kaybeder ve bu kayıp terleme hızıyla artar [2]. West’in aktardığı çalışmalarda rasyonun katyon-anyon farkının (DCAD) 12,0’dan 46,4 meq/100 g KM’ye çıkarılması kuru madde tüketimini iyileştirmiştir [2]. Yani yazın elektrolit dengesi bir ayrıntı değil, yem tüketiminin doğrudan belirleyicisidir.

Döl verimi: Faturası aylar sonra gelir

Sıcaklık stresinin en pahalı etkisi çoğu zaman sütte değil, döl veriminde görülür; çünkü fatura sonbaharda boş inek olarak gelir. West, rektal sıcaklık ile fertilite arasında negatif ilişki olduğunu aktarır [2].

Ilıman iklimde (Almanya) yapılan bir çalışmada ortalama THI 73 eşik olarak belirlenmiş; en hassas dönemin tohumlamadan 21 gün önce ile 1 gün önce arası olduğu görülmüştür. Bu dönemde ortalama THI 73 ve üzerine çıktığında gebe kalma oranı %31’den %12’ye düşmüştür. Ayrıca THI ≥73 ile geçen tek bir saatin bile gebe kalma oranını anlamlı biçimde düşürdüğü bildirilmiştir [8].

Sahadaki anlamı: Temmuz’daki sıcak dalga, Ağustos tohumlamalarını etkiler. Soğutmayı yalnızca sağmal grupta değil, tohumlama bekleyen ineklerde de eksiksiz uygulayın.

Yaz yönetimi: Sahada işe yarayanlar

1. Gölge ilk adımdır

İneği doğrudan ve yansıyan güneş ışınından uzak tutmak ilk basamaktır; gölgelenen inekler daha düşük vücut sıcaklığı ve daha yüksek süt verimi göstermiştir [2]. Bekleme alanı, yemlik önü ve gezinti alanı gölgesiz kalmamalı.

2. Su: Her zaman, bol ve temiz

West’in derlemesine göre su tüketimi, en düşük ortam sıcaklığındaki her 1 °C artışta yaklaşık 1,2 kg artar ve sıcak koşullarda bol su her an erişilebilir olmalıdır [2]. Sağımhane çıkışına ek suluk koymak, suluk sayısını ve debisini kontrol etmek en ucuz yatırımdır. Suyun kalitesi de miktarı kadar önemlidir: tuzluluk, sertlik veya bakteri yükü tüketimi düşürebilir.

3. Fan + duş: Islat, kurut, tekrarla

En etkili yöntem, ineği deri seviyesine kadar ıslatıp ardından güçlü hava akımıyla buharlaştırmaktır. Bu yöntemle soğutulan ineklerin sadece gölgedeki ineklere göre günde 2 kg daha fazla süt verdiği, ayrıca 10 saniyelik ıslatmanın 20–30 saniyelik ıslatmadan daha az etkili olduğu bildirilmiştir [2].

Seans sayısı da önemlidir. İsrail’de sıcak-nemli iklimde yapılan bir çalışmada (45 dakikalık seanslar, 30 sn duş + 4,5 dk fan döngüsü) günde 8 seans soğutulan inekler, 5 seans soğutulanlara göre [9]:

8 seans grubunda öğleden sonra rektal sıcaklığı da 1,08 °C daha düşük ölçülmüştür [9].

4. Yemleme saatleri

Yemin büyük kısmını sabahın erken saatlerinde ve akşam serinliğinde vermek, yemliği gün boyu taze tutmak ve sık yem itmek, ineğin serin saatlerde istediği kadar yemesini sağlar. Isınan, ekşiyen yem tüketimi daha da düşürür; yazın TMR’nin yemlikte bekleme süresine dikkat edin.

5. Rasyon yoğunluğu: Daha yoğun ama güvenli

Kuru madde tüketimi düştüğü için rasyonun besin madde yoğunluğu artırılmalıdır [2]. Ancak bu artış kontrolsüz tahılla yapılırsa asidoz riski büyür. Yağların ısı artışı düşüktür ve sıcak dönemde enerji kaynağı olarak değerlidir [2]. Lif kalitesi ve fiziksel etkin lif, rumen için güvenlik payıdır. Rasyon değişikliklerini yem danışmanınızla planlayın.

6. Elektrolit ve tampon

Terle kaybedilen potasyum, idrarla atılan sodyum ve bikarbonat yerine konmalıdır [2]. Yüksek DCAD’li rasyonlar kuru madde tüketimini ve süt verimini iyileştirmiştir [2]. Rumen tamponlaması da yazın daha da önemli hale gelir. Hayvanlarda hastalık belirtisi görüyorsanız veteriner hekiminize danışın.

Sahada kontrol listesi

Her gün

• THI’yi takip edin: Gece en düşük değer 65’in, günlük ortalama 68’in üzerinde mi?
• Solunum sayısını kontrol edin: Ahırdaki ineklerin dakikadaki solunumu 60’ı geçiyor mu? [1]
• Sulukları kontrol edin: Hepsi temiz mi, dolu mu, debisi yeterli mi?
• Yemlikte yem var mı, ısınmış veya ekşimiş mi?
• Fan ve duş sistemi çalışıyor mu, nozullar tıkalı mı?

Her hafta

• Gübre kıvamı ve gübrede tane görülüyor mu? (rumen dengesinin habercisi)
• Geviş getiren inek oranı (dinlenen ineklerin çoğunluğu geviş getirmeli)
• Süt yağı / süt proteini oranında düşüş var mı?
• Bekleme alanı ve sağımhane çıkışında soğutma ve su var mı?

Sezon başında (Mayıs)

• Gölge alanları ve fan yönleri gözden geçirildi mi?
• Su analizi yapıldı mı?
• Yaz rasyonu, elektrolit ve tampon stratejisi planlandı mı?
• Yaz aylarına denk gelen tohumlama programı soğutma planıyla uyumlu mu?

SmartPlus ile

Sıcak dönem yönetimi tek bir üründen değil, gölge, su, soğutma ve rasyonun birlikte çalışmasından oluşur. Sıcak dönem için elektrolit ve metabolik destek premiksimiz SmartCool geliştirme aşamasındadır; SmartOn ise rumen pH dengesini desteklemek için rasyona eklenir. Yaz öncesi suyunuzun kalitesini görmek için su analizi hizmetimizden yararlanabilir, işletmenize özel yaz planı için bizimle iletişime geçebilirsiniz.

Kaynaklar

1. Collier, R. J., Hall, L. W., Rungruang, S., Zimbelman, R. B. (2012). Quantifying heat stress and its impact on metabolism and performance. Florida Ruminant Nutrition Symposium, University of Florida. https://animal.ifas.ufl.edu/apps/dairymedia/rns/2012/6CollierRNS2012a.pdf
2. West, J. W. (2003). Effects of heat-stress on production in dairy cattle. Journal of Dairy Science, 86(6), 2131–2144. https://doi.org/10.3168/jds.S0022-0302(03)73803-X
3. Sipahi, C. (2022). The effect of different environmental factors on milk yield characteristics of Holstein Fresian cattle raised with different production scale on Teke Region of Turkey. Sustainability, 14(21), 13802. https://doi.org/10.3390/su142113802
4. Koç, G., Uzmay, A. (2019). The effect of climate change on the cost of dairy farms in Turkey: Case study of Thrace Region. New Medit, 3/2019. https://doi.org/10.30682/nm1903c
5. Rhoads, M. L., Rhoads, R. P., VanBaale, M. J., Collier, R. J., Sanders, S. R., Weber, W. J., Crooker, B. A., Baumgard, L. H. (2009). Effects of heat stress and plane of nutrition on lactating Holstein cows: I. Production, metabolism, and aspects of circulating somatotropin. Journal of Dairy Science, 92(5), 1986–1997. https://doi.org/10.3168/jds.2008-1641
6. Rhoads, M. L., Kim, J. W., Collier, R. J., Crooker, B. A., Boisclair, Y. R., Baumgard, L. H., Rhoads, R. P. (2010). Effects of heat stress and nutrition on lactating Holstein cows: II. Aspects of hepatic growth hormone responsiveness. Journal of Dairy Science, 93(1), 170–179. https://doi.org/10.3168/jds.2009-2469
7. Baumgard, L. H., Rhoads, R. P. (2013). Effects of heat stress on postabsorptive metabolism and energetics. Annual Review of Animal Biosciences, 1. https://doi.org/10.1146/annurev-animal-031412-103644
8. Schüller, L. K., Burfeind, O., Heuwieser, W. (2014). Impact of heat stress on conception rate of dairy cows in the moderate climate considering different temperature–humidity index thresholds, periods relative to breeding, and heat load indices. Theriogenology, 81(8), 1050–1057. https://doi.org/10.1016/j.theriogenology.2014.01.029
9. Honig, H., Miron, J., Lehrer, H., Jackoby, S., Zachut, M., Zinou, A., Portnick, Y., Moallem, U. (2012). Performance and welfare of high-yielding dairy cows subjected to 5 or 8 cooling sessions daily under hot and humid climate. Journal of Dairy Science, 95(7), 3736–3742. https://doi.org/10.3168/jds.2011-5054